1968 nuk ishte thjesht një vit protestash. Ishte një çarje në rrjedhën normale të historisë, një moment kur rinia, për herë të parë seriozisht dhe në shkallë globale, refuzoi ta trashëgonte botën ashtu siç ishte. Nuk ishte vetëm rebelim kundër prindërve apo autoriteteve, por kundër një logjike të tërë jetese: bindjes, heshtjes dhe pranimit pa pyetje.
Ishte një refuzim i qetë në mendim dhe i zhurmshëm në rrugë. Studentët nuk kërkonin vetëm reforma universitare, kushte më të mira studimi apo më shumë liri akademike. Ata kërkonin kuptim. Pyetja nuk ishte më “si ta përmirësojmë sistemin?”, por “pse ky sistem duhet të ekzistojë kështu?”.
Universiteti si hapësirë politike
Në Paris, universitetet u kthyen në hapësira politike. Amfiteatrot u shndërruan në vende debati, muret në manifeste, auditorët në laboratorë idesh. Studentët sfiduan jo vetëm strukturën arsimore, por edhe hierarkinë shoqërore, autoritetin e shtetit dhe moralin borgjez. “Të ndalohet ndalimi” nuk ishte thjesht slogan — ishte filozofi.
Në SHBA, lufta në Vietnam u vu në pikëpyetje pikërisht nga ata që duhej ta luftonin. Rinia refuzoi të bëhej mish për top në emër të ideologjive që nuk i kishte zgjedhur. Për herë të parë, patriotizmi nuk shihej si bindje automatike, por si diçka që duhej justifikuar moralisht.
Në Pragë, Pranvera Çeke tentoi të imagjinonte një socializëm me fytyrë njerëzore — një sistem që të mos e shtypte individin në emër të barazisë abstrakte. Edhe pse u shtyp brutalisht, ai moment tregoi se edhe brenda sistemeve më të mbyllura ekzistonte dëshira për liri dhe dinjitet.
E përbashkëta e të gjitha këtyre lëvizjeve ishte një ide radikale për kohën: bindja nuk ishte më virtyt.
Brezi që refuzoi rolin e trashëgimtarit
Brezi i 1968-s nuk donte të ishte thjesht vazhdimësi. Ai e refuzoi rolin e trashëgimtarit pasiv të historisë. Nuk pranoi të jetonte jetën që i ishte përgatitur: të studiojë, të punojë, të heshtë dhe të përshtatet. Ky brez besonte se historia nuk ishte një barrë për t’u mbajtur, por një material për t’u riformësuar.
Por idealizmi i tij kishte edhe dobësinë e vet. Ai besonte se vetëdija mjaftonte, se sistemi do të binte nën peshën e kritikës morale. Këtu fillon edhe tragjedia e 1968-s.
Si u neutralizua rebelimi
Ajo që e bën 1968 të dhimbshëm sot nuk është dështimi i tij i drejtpërdrejtë, por mënyra se si u neutralizua. Sistemi nuk u shemb; u përshtat. Kapitalizmi, shteti dhe industria kulturore mësuan shpejt si ta përthithnin rebelimin.
Rebelimi u kthye në stil. Kritika u shndërrua në slogan. Kundërkultura u bë treg. Idealet u paketuan, u shitën dhe u konsumuan. Ajo që dikur ishte rrezik për sistemin, u bë pjesë e tij.
Rinia u lejua të ishte “ndryshe”, për aq kohë sa kjo ndryshe nuk kërcënonte strukturat reale të pushtetit. Dhe lodhja bëri pjesën e saj. Ëndrra kërkon durim; sistemi kërkon vetëm kohë.
Çfarë na thotë 1968 sot?
1968 nuk është një kapitull i mbyllur. Ai mbetet një pasqyrë. Jo e asaj që ishim, por e asaj që mund të ishim — nëse do të kishim guximin të mos lodheshim kaq shpejt.
Në një kohë kur rebelimi shpesh ndalet te rrjetet sociale, kur kritika shpërndahet me një klik dhe harrohet po aq shpejt, 1968 na kujton se ndryshimi nuk është vetëm akt emocional, por proces i gjatë dhe i dhimbshëm.
Pyetja që na lë trashëgim ky vit nuk është “pse dështoi?”, por:
a jemi ne gati të mos e përsërisim lodhjen e tij?
Sepse historia nuk lodhet kurrë. Lodhemi ne.
