Historia na mëson gabimisht se perandoritë bien nga armiqtë. Nga pushtimet, luftërat, komplotet e jashtme. Por kjo është vetëm pjesa spektakolare e rrëfimit. Në të vërtetë, perandoritë bien shumë përpara se armiku të shfaqet në porta. Ato bien në momentin kur njerëzit ndalojnë së besuari në to.
Roma vazhdoi të kishte senat, ushtri dhe ligje edhe kur qytetarët e saj nuk besonin më te drejtësia e rendit romak. Perandoria Osmane funksionoi për dekada si aparat administrativ edhe pasi kishte humbur legjitimitetin moral mbi popujt që sundonte. Jugosllavia ekzistoi formalisht edhe kur askush nuk e ndiente më si shtëpi të përbashkët. Sistemet vazhduan të lëvizin, por kuptimi ishte zhdukur.
Kur ligji pushon së qeni drejtësi
Rënia e vërtetë nuk fillon me kaos, por me zhgënjim. Me momentin kur ligji nuk shihet më si drejtësi, por si instrument. Kur institucionet ekzistojnë, por nuk përfaqësojnë. Kur procedurat respektohen formalisht, ndërsa rezultati është gjithmonë i padrejtë.
Në këtë fazë, sistemi nuk duket i thyer. Përkundrazi, ai duket stabil. Zgjedhjet mbahen. Parlamenti mblidhet. Gjykatat funksionojnë. Por asgjë nuk bind. Asgjë nuk frymëzon. Legjitimiteti nuk vjen më nga besimi, por nga mungesa e alternativës.
Elitat flasin për stabilitet. Shoqëria flet për mbijetesë. Dhe midis këtyre dy gjuhëve lind një boshllëk që askush nuk përpiqet ta mbushë.
Normaliteti i rremë
Kur padrejtësia zgjat mjaftueshëm, ajo pushon së qenë skandal. Kthehet në rutinë. Njerëzit përshtaten. Jo sepse e pranojnë, por sepse lodhen së rezistuari.
Korrupsioni bëhet pjesë e përditshmërisë. Absurdi institucional bëhet i zakonshëm. Talenti largohet, mediokriteti mbetet. Dhe shoqëria mëson të jetojë me idenë se “kështu janë punët”.
Ky është momenti më i rrezikshëm për çdo sistem: jo kur njerëzit protestojnë, por kur nuk presin më asgjë. Kur ironia zëvendëson zemërimin. Kur cinizmi bëhet formë mbrojtjeje.
Sistemi mbijeton jo sepse është i fortë, por sepse shoqëria është e lodhur.
Rënia pa dramë
Fundet historike rrallë vijnë me zhurmë. Ato nuk shpërthejnë gjithmonë me revolucione madhështore apo skena epike. Shpesh vijnë me heshtje. Me boshatisje. Me një ditë kur gjithçka shembet dhe askush nuk çuditet.
Sepse rrëzimi kishte ndodhur më herët — në mendje, në besim, në marrëdhënien midis individit dhe rendit shoqëror. Ajo që bie në fund është vetëm struktura formale e diçkaje që kishte kohë që ishte e vdekur.
Pyetja që mbetet
Historia nuk na pyet nëse duam të jetojmë në një perandori që bie ngadalë. Ajo na pyet vetëm nëse e dallojmë momentin kur përshtatja bëhet bashkëfajësi.
Sepse perandoritë nuk bien kur njerëzit rebelohen.
Ato bien kur njerëzit mësohen.
