Sokrati nuk u dënua për ateizëm. Kjo ishte vetëm formula juridike. Arsyeja e vërtetë ishte shumë më e thellë dhe më e rrezikshme për rendin shoqëror të kohës: ai pyeste pa frikë. Dhe pyetjet e tij nuk synonin të rrëzonin ligje apo të organizonin kryengritje. Ato shkatërronin diçka më të brishtë, por më jetike për pushtetin — iluzionin e dijes.
Sokrati i vendoste bashkëqytetarët e tij përballë një pasqyre të pakëndshme. Ai nuk u thoshte çfarë të mendonin, por i detyronte të kuptonin se sa pak dinin për atë që pretendonin se dinin. Dhe në një shoqëri që mbështetet mbi autoritetin, traditën dhe prestigjin, ky ishte një akt subversiv.
Demokracia që nuk duron pyetje
Athina shpesh idealizohet si djepi i demokracisë, si vendi ku fjala e lirë dhe debati publik ishin themele të jetës politike. Por rasti i Sokratit tregon kufijtë e kësaj lirie. Demokracia athinase e pranonte mendimin kritik vetëm deri në momentin kur ai nuk e trondiste sigurinë kolektive.
Akuza zyrtare ishte “korrupsioni i rinisë”. Por çfarë do të thoshte realisht kjo? Nuk bëhej fjalë për prishje morale, por për një rrezik shumë më të madh: frikën se rinia do të ndalonte së binduri pa arsye. Se ajo do të kërkonte shpjegime. Se autoriteti nuk do të merrej më si i dhënë, por si diçka që duhej fituar.
Një shoqëri mund të tolerojë gabimet e pushtetit. Por rrallë toleron vënien në dyshim të vetë legjitimitetit të tij.
Pse pyetja është më e rrezikshme se dhuna
Shoqëritë nuk i frikësohen dhunës aq sa i frikësohen mendimit të qetë. Dhuna është e dukshme, e identifikueshme dhe — paradoksalisht — e dobishme për pushtetin. Ajo justifikon represionin, forcën, ligjet e jashtëzakonshme.
Pyetja, përkundrazi, nuk jep arsye për dhunë. Ajo nuk sulmon drejtpërdrejt, por çmonton. Nuk imponon, por zbërthen. Një pyetje e thjeshtë, e bërë në momentin e duhur, mund të zhveshë autoritetin nga aura e tij dhe ta reduktojë në atë që është: një konstrukt njerëzor.
Sokrati nuk i frikësonte Athinën sepse kishte ndjekës. Ai e frikësonte sepse nuk kishte nevojë për ta. Metoda e tij ishte individuale, e qetë, e pamposhtshme.
Gjykimi dhe zgjedhja
Edhe në gjyq, Sokrati refuzoi të luante rolin e viktimës. Ai nuk kërkoi mëshirë, nuk u përpoq të manipulonte emocionet e jurisë. Duke vepruar kështu, ai e thelloi rrezikun që përfaqësonte. Sepse tregoi se ekziston një liri që pushteti nuk mund ta prekë: liria për të mos u nënshtruar moralisht.
Vdekja e tij nuk ishte thjesht një ndëshkim. Ishte një mesazh. Jo vetëm për Sokratin, por për të gjithë ata që mund të ndiqnin rrugën e tij.
Trashëgimia e dyshimit
Sokrati vdiq, por metoda e tij mbeti. Ai nuk na la tekste, doktrina apo sisteme të mbyllura mendimi. Na la diçka shumë më të vështirë: dyshimin si formë dinjiteti njerëzor.
Në një botë ku opinionet janë të shpejta, bindjet të forta dhe pyetjet shpesh shihen si dobësi, trashëgimia sokratike është më aktuale se kurrë. Ajo na kujton se mendimi kritik nuk është arrogancë, por përgjegjësi.
Sepse rreziku i vërtetë për çdo shoqëri nuk është njeriu që thyen ligjin.
Është njeriu që pyet pse ligji ekziston.
